Jednostki pomocnicze

Są to podmioty na pograniczu organu samorządowego i organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Mimo że nie zalicza się ich do organów samorządu gminnego, przyznaje im się szereg uprawnień charakterystycznych dla organów władzy, np. przewodniczący zarządu korzysta z ochrony prawnej przysługującej funkcjonariuszom publicznym.

Zgodnie z USG jednostkami pomocniczymi są:

sołtys jako organ wykonawczy wraz radą sołecką jako ciałem doradczym i zebranie wiejskie jako organ uchwałodawczy,
rada osiedla lub dzielnicy jako organ uchwałodawczy i zarząd jako organ wykonawczy,
zarząd osiedla lub dzielnicy jako organ wykonawczy i ogólne zebranie mieszkańców jako organ uchwałodawczy.

Ostatnie rozwiązanie stosuje się w stosunkowo niewielkich osiedlach, na których łatwo można zorganizować zebranie mieszkańców.

Zobacz: USG Art.35-37b [link https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19900160095/U/D19900095Lj.pdf]

Uwaga: uprawnienia i możliwości działania jednostek pomocniczych, np. dysponowanie budżetem, są uregulowane w statucie gminy lub statutach tych jednostek i w różny sposób przeprowadza się do nich wybory i wyłania władze. Sprawdź, jak to wygląda w Twojej gminie.

Na co zwrócić uwagę:

Z punktu widzenia zasady pomocniczości, na której oparta jest polska konstytucja, sprawy powinny być załatwiane na jak najniższych szczeblach organizacji, a jedynie te, których nie da się załatwić na podstawowym poziomie, powinny być przejmowane przez wyższe instancje. Z logiki tej zasady wynika, że jednostki pomocnicze powinny dysponować tak dużymi uprawnieniami, jakie są w stanie udźwignąć. Tymczasem, powszechną praktyką jest ignorowanie ich znaczenia lub w ogóle niepowoływanie, co jest możliwe dlatego, że ustawa nie formułuje obowiązku tworzenia jednostek pomocniczych.

Rady konsultacyjne

W gminie można tworzyć różnego rodzaju ciała o charakterze konsultacyjnym, opinio-

dawczym, doradczym i inicjatywnym. Są to w szczególności:

rada seniorów,
młodzieżowa rada gminy,
rada sportu,
rada oświatowa,
rada pożytku publicznego,
rada kobiet.

Każde z tych ciał ma różną podstawę prawną: rada seniorów i młodzieżowa są zapisane w USG (Art. 5c.,Art. 5b.), rada sportu w ustawie o sporcie (Art. 30.), rada oświatowa w prawie oświatowym (Art. 78), rada pożytku publicznego w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (art. 41a – 41j), natomiast rada kobiet nie została jeszcze nigdzie skodyfikowana.

Ze względu na to zróżnicowanie, każde z nich ma inny sposób powoływania, a tym samym również status:

radę seniorów i młodzieżową powołuje rada gminy,
radę oświatową, sportu i pożytku publicznego powołuje wójt,
radę pożytku publicznego powołuje wójt na wspólny wniosek co najmniej 5 organizacji pozarządowych prowadzących działalność na terenie gminy musi utworzyć taką radę w terminie 2 miesięcy i jest to najbardziej szczegółowo określone ciało,
natomiast sposób powoływania rady kobiet jest kontrowersjny: częsta praktyka powoływania ich przez organ wykonawczy została zakwestionowana przez sąd. Zobacz: https://www.prawo.pl/samorzad/rada-ds-kobiet-powoluje-rada-miasta-nie-burmistrz,496193.html.

Uwaga: zdarza się, że władze starają się zachować wpływ na ciała rady konsultacyjnej, umieszczając tam swoich przedstawicieli. Statut każdej z rad powinien gwarantować, że reprezentanci urzędu i podlegających mu placówek nie będą stanowili większości, to szczególnie częsty przypadek w radach oświatowych. W radach seniorów sposobem na ingerencję może być ustawowy zapis o dopuszczeniu do nich “przedstawicieli podmiotów działających na rzecz osób starszych”.

Na co zwrócić uwagę:

W radach młodzieżowych niebezpieczeństwa wiążą się z rolą opiekuna rady. Niejednokrotnie jego uprawnienia powodują, że rada traci samodzielność. Zdarza się też, że opiekun ma prawo wpływania na wybór członków rady młodzieżowej. Sposobem na większą niezależność takiej rady jest też podwyższenie granicy wieku, tak by mogli w niej pozostawać także studenci.

Komisje dialogu obywatelskiego / społecznego

Jest to mało znany, ale ważny mechanizm współpracy mieszkańców z władzami samorządowymi. Są to ciała doradczo-opiniodawcze tworzone przy organach samorządu terytorialnego (najczęściej przy prezydencie miasta, burmistrzu, wójcie lub radzie miejskiej). Służą do wymiany opinii, współpracy i konsultacji pomiędzy organizacjami społecznymi (NGO) a samorządem.

Istota tych ciał polega na utworzeniu wspólnego przedstawicielstwa organizacji pozarządowych zajmujących się określoną problematyką. Tworzy się je przy komórkach urzędu merytorycznie odpowiadających tematyce KDS/KDO. Szczególną formą są komisje zajmujące się daną dzielnicą, np. w Warszawie są to Dzielnicowe Komisje Dialogu Społecznego (DKDS), a dodatkowo w Warszawie w odróżnieniu od nich funkcjonują branżowe komisje (BKDS).

Warto zadbać o tworzenie takich struktur wszędzie tam, gdzie istnieje społeczny potencjał w jakiejś dziedzinie np. w sprawach zieleni i ochrony przyrody. W mniejszych miejscowościach warto rozszerzyć formułę KDS/KDO o niezrzeszonych aktywistów, wówczas inaczej skonstruować trzeba kryteria udziału i sposób powoływania.

W zależności od miasta czy gminy mogą się nazywać:

Komisje Dialogu Obywatelskiego (np. Warszawa)
Komisje Dialogu Społecznego (np. Poznań)
Rady Działalności Pożytku Publicznego (na poziomie gminnym, powiatowym i wojewódzkim jest to ciało ustawowe)

KDO/KDS to ciała, które nie doczekały się jeszcze uregulowań w prawie powszechnym. Tworzone są na podstawie prawa miejscowego, a więc uchwał rady lub zarządzeń wójta.

Po co są te komisje?

opiniują lokalne strategie i programy społeczne, edukacyjne, sportowe, kulturalne itp.,
współtworzą założenia konkursów dla NGO,
mogą zgłaszać własne pomysły i inicjatywy,
budują dialog między mieszkańcami a urzędem,
pomagają w rozwiązywaniu lokalnych problemów społecznych.

Kto może w nich działać?

organizacje pozarządowe (fundacje, stowarzyszenia) działające na terenie danej gminy lub miasta
przedstawiciele samorządu (urzędnicy, radni)

Członkostwo jest zwykle dobrowolne i otwarte dla wszystkich zainteresowanych organizacji z danego obszaru tematycznego.

Jak powstaje Komisja Dialogu Obywatelskiego?

Grupa min. 3 organizacji pozarządowych może złożyć wniosek do prezydenta/burmistrza/wójta o powołanie takiej komisji w danym obszarze tematycznym.
Władze wydają zarządzenie lub uchwałę powołującą komisję.
Organizacje wybierają swojego przewodniczącego, a urząd deleguje swoich przedstawicieli.
Komisja spotyka się regularnie, np. co miesiąc lub co kwartał.

Przykładowe tematy komisji:

edukacja,
kultura,
sport i rekreacja,
zdrowie,
polityka senioralna,
środowisko,
przeciwdziałanie przemocy,
rozwój przestrzeni miejskiej.

Dlaczego warto działać w KDO/KDS?

masz realny wpływ na decyzje lokalnego samorządu,
możesz reprezentować potrzeby mieszkańców i organizacji,
poznajesz innych lokalnych społeczników i działaczy,
budujesz sieć kontaktów i partnerstwa,
współtworzysz ważne miejskie strategie i programy.

Organizacje pozarządowe

Organizacje pozarządowe (NGO) to:

fundacje, stowarzyszenia i inne podmioty działające na zasadach non-profit,
niezależne od administracji rządowej i samorządowej,
działające w interesie społecznym, a nie dla zysku.

Ich działalność obejmuje m.in. pomoc społeczną, kulturę, sport, ochronę środowiska, edukację czy prawa człowieka. W Polsce stanowią one większość organizacji działających w polskich miastach i gminach. Opisowi ich działania została poświęcona niemal całą ustawa o pożytku publicznym i wolontariacie. Istnieje również rozbudowa baza poradnictwa i wymiany informacji w tym zakresie [Zob. https://www.ngo.pl/]

Z punktu widzenia samorządności miejskiej problemem jest uzależnienie wielu organizacji od władz miasta. Prowadzi to do sytuacji, w której NGO nie są w stanie pełnić funkcji reprezentacji społeczeństwa obywatelskiego. Część organizacji w Polsce to firmy usługowe działające w formule ngo. Niezależnie od tego, że świadczą istotne społecznie usługi, trudno liczyć na ich udział w obywatelskiej kontroli i wywieraniu wpływu na lokalny samorząd. Z tego powodu warto rozróżnić, jaka organizacja jest organizacją obywatelską, a jaka usługowym NGO i na tej podstawie odpowiednio ustalać proporcje w konstruowaniu reprezentacji ngo lub innych przedstawicielstw obywatelskich.

Jak powstaje organizacja pozarządowa?

Założenie
- w przypadku stowarzyszenia potrzeba co najmniej 7 osób,
- w przypadku fundacji wystarczy jeden fundator.
Rejestracja
- organizację rejestruje się w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS).
- do rejestracji wymagane jest opracowanie statutu i wskazanie celów działalności.
Uzyskanie osobowości prawnej
- po rejestracji w KRS NGO staje się odrębnym bytem prawnym, który może m.in. zawierać umowy czy ubiegać się o granty.

Czym zajmują się NGO?

prowadzą działania społeczne, edukacyjne, ekologiczne, kulturalne i sportowe,
organizują wydarzenia, warsztaty, akcje charytatywne i kampanie społeczne,
współpracują z samorządami i instytucjami publicznymi.

Na jakich płaszczyznach NGO współpracują z samorządem?

konsultacje społeczne – NGO mogą opiniować projekty uchwał i programy rozwojowe.
konkursy dotacyjne – NGO mogą otrzymać dofinansowanie na realizację zadań publicznych,
komisje dialogu obywatelskiego – NGO współtworzą ciała doradcze w miastach i gminach.
partnerstwo publiczno-społeczne – NGO realizują projekty oraz usługi razem z samorządami.

Jak mieszkańcy mogą współpracować z NGO?

dołączenie do NGO w roli wolontariusza lub członka,
wspieranie NGO darowiznami lub 1,5% podatku,
korzystanie z działań NGO (warsztatów, projektów, poradnictwa),
zakładać własnych stowarzyszeń i fundacji.

Na co zwrócić uwagę?

czy NGO działa transparentnie (publikuje sprawozdania i ma jasno określone cele)?
czy realizuje działania zgodne z jej statutem?
czy współpracuje z mieszkańcami i reaguje na ich potrzeby?