Budżet miasta to roczny plan finansowy, który określa skąd samorząd będzie miał pieniądze (dochody) oraz na co je wyda (wydatki). Budżet uchwala rada miasta na wniosek prezydenta, burmistrza lub wójta. Zasady tworzenia i wykonywania budżetu reguluje m.in. ustawa o finansach publicznych.
Dochody budżetu miasta
Miasto pozyskuje pieniądze z:
- podatków i opłat lokalnych (np. podatek od nieruchomości, opłata targowa),
- udziału w podatkach państwowych (PIT, CIT),
- subwencji i dotacji z budżetu państwa,
- funduszy unijnych,
- kredytów, emisji obligacji,
- opłat za usługi publiczne (np. komunikacja miejska, czynsze).
Wydatki budżetu miasta
Środki są przeznaczane na:
- edukację (szkoły, przedszkola),
- transport publiczny i drogi,
- gospodarkę komunalną (np. wodociągi, śmieci),
- ochronę zdrowia,
- kulturę i sport,
- pomoc społeczną i mieszkalnictwo,
- inwestycje miejskie (np. nowe drogi, parki).
Decyzje dotyczące wydatkowania publicznych środków są kluczowym elementem władzy lokalnej. Decydentem w tej kwestii jest rada gminy, która może upoważnić do podejmowania samodzielnych decyzji w niewielkim zakresie także wójta.
Jak przebiega procedura uchwalenia budżetu?
- Przygotowanie projektu budżetu
Prezydent/burmistrz/wójt opracowuje projekt budżetu do 15 listopada roku poprzedzającego rok budżetowy. - Opinia Regionalnej Izby Obrachunkowej
Projekt trafia do Regionalnej Izby Obrachunkowej (RIO), która ocenia zgodność projektu z przepisami prawa. - Konsultacje i uwagi mieszkańców
W wielu miastach odbywają się otwarte konsultacje lub możliwość składania uwag do projektu budżetu. - Uchwała budżetowa
Rada miasta uchwala budżet zazwyczaj do końca grudnia. Jeśli tego nie zrobi – tymczasowy budżet ustala RIO. - Realizacja i zmiany
W ciągu roku możliwe są zmiany budżetu, np. zwiększenie wydatków na pilne inwestycje.
Przed rozpoczęciem kolejnego roku kalendarzowego rada powinna przyjąć budżet na kolejny rok i wraz z nim uaktualnić wieloletnią prognozę finansową, jednak dopuszczalne jest kilkumiesięczne opóźnienie tego terminu. Wyłącznie wójt może przedłożyć radzie projekt budżetu, a rada może dokonać w nim dowolne zmiany, o ile nie powiększają one deficytu. Budżet jest w trakcie roku wielokrotnie zmieniany i za każdym razem zasady są takie same: wójt proponuje, a radni decydują. Budżet musi spełniać szereg wymogów i zewnętrznie narzuconych parametrów, które są kontrolowane przez skarbnika miasta/gminy.
Jak to wygląda w praktyce?
Radni otrzymują projekt w nieedytowalnej formie, który mogą przejrzeć i na jego podstawie dokonać własnych obliczeń. Jeśli chcą zaproponować jakąś zmianę, muszą zachować uwagę, aby nie zaburzyć konstrukcji przygotowanej przez skarbnika i przedłożonej przez wójta. W niektórych samorządach przyjęła się praktyka, że radni samodzielnie nie zgłaszają poprawek, lecz kierują je do urzędu, który je opracowuje – to ogranicza ich decyzyjność i umożliwia urzędowi ingerowanie w kompetencje rady. [szerzej o niedopuszczalności zawężania uprawnień rady: https://samorzad.pap.pl/kategoria/prawo/rio-kompetencja-rady-do-zmian-w-budzecie-nie-moze-byc-interpretowana-zawezajaco]
Sprawdź, jaka uchwała o opracowaniu i uchwaleniu budżetu (nazwa uchwały może być inna w zależności od gminy/miasta) obowiązuje w Twoim miejscu zamieszkania i zobacz, czy procedura przewiduje:
- udział mieszkańców w opiniowaniu projektu lub czy przynajmniej zapewnia im wgląd w jego treść oraz możliwość zgłaszania wniosków,
- czy projekt udostępniony jest w postaci edytowalnej, najlepiej w formie arkusza kalkulacyjnego, tak by radni i mieszkańcy mogli samodzielnie dokonywać na nim obliczeń i formułować alternatywne rozwiązania,
- czy odbywają się spotkania z mieszkańcami, podczas których omawiane są projektowane rozwiązania.
Jak mieszkańcy mogą uczestniczyć w polityce finansowej miasta?
W zależności od brzmienia uchwały w Twoim miejscu zamieszkania, są to następujące opcje:
- konsultacje społeczne projektu budżetu – możliwość zgłaszania uwag,
- budżet obywatelski – mieszkańcy mogą sami decydować o wydatkowaniu części pieniędzy (głosowanie na projekty),
- składanie petycji lub wniosków o uwzględnienie ważnych inwestycji lub zmian w budżecie,
- obserwacja sesji rady miasta – sesje są jawne, a ich terminy publikowane na stronach urzędów,
- prawo dostępu do informacji publicznej – każdy mieszkaniec może poprosić o dokumenty związane z finansami miasta.
Na co zwrócić uwagę?
- czy gmina/miasto jest zadłużone (raporty o długu),
- jaki jest udział inwestycji w wydatkach (czy miasto się rozwija?),
- czy środki są przeznaczane na kluczowe potrzeby mieszkańców,
- czy informacje finansowe są przejrzyste oraz dostępne do wglądu.
